15-12-2021 Audiëntie – Sint-Jozef, man van de stilte

“Stilte maakt ons een beetje bang want het vereist dat we in onszelf treden en het waarachtigste deel van onszelf ontmoeten”: door deze vaststelling nodigt paus Franciscus ons uit in de leer te gaan bij de heilige Jozef om de waarde van de stilte te ontdekken.
In zijn onderricht “Sint-Jozef, man van de stilte”, zegt hij dat het belangrijk is “na te denken over de stilte in onze tijd waarin zij zo weinig gewaardeerd lijkt”. “Als wij met iets klaar zijn, grijpen we dikwijls onmiddellijk naar de gsm. Zo zijn wij. Maar dat helpt niet, dat doet ons afglijden naar oppervlakkigheid”.
De stilte van Sint-Jozef “is geen stilzwijgen, het is stilte die luistert, actieve stilte, een stilte die zijn grote innerlijkheid openbaart”. Door zijn stilte “nodigt hij ons uit plaats te maken voor de Aanwezigheid van het Woord dat mens geworden is, voor Jezus”.
De paus nodigt uit van Jozef te leren “de stilte te cultiveren”, een stilte “die plaats laat voor wijsheid, reflectie en de Heilige Geest”, een “ruimte voor innerlijkheid waar wij aan de Geest de mogelijkheid geven ons te regenereren, te troosten, te corrigeren”.

Dierbare broeders en zusters, goeiedag!

Wij vervolgen onze reflectie over de heilige Jozef. Na het milieu getoond te hebben waarin hij leefde, zijn rol in de heilsgeschiedenis en het feit dat hij rechtschapen was en de echtgenoot van Maria, zou ik vandaag een ander belangrijk aspect van zijn persoon nader willen bekijken: de stilte. Wij hebben vandaag zo veel nood aan stilte. Stilte is belangrijk. Ik ben getroffen door een vers uit het boek der Wijsheid, dat in het vooruitzicht van Kerstmis gelezen wordt: “Wanneer de nacht in de diepste stilte was, is uw Woord neergedaald op aarde”. God heeft zich gemanifesteerd in het stilste ogenblik. Het is belangrijk na te denken over de stilte in onze tijd waarin zij zo weinig gewaardeerd lijkt.

De evangelisten geven geen enkel woord weer van Jozef van Nazaret, niets; nergens spreekt hij. Dat betekent niet dat hij zwijgzaam was, nee, er is een diepere reden. Door zijn stilte bevestigt Jozef wat de heilige Augustinus zal schrijven: “In de mate dat het Woord in ons groeit – het mens geworden Woord – verminderen de woorden”. In de mate dat Jezus – het geestelijke leven – groeit, verminderen de woorden. Wat men praten als papegaaien zou kunnen noemen, voortdurend praten, neemt af. Johannes de Doper, “de stem die roept in de woestijn: bereidt de weg van de Heer” (Mt 3,1), zegt van het Woord: “Hij moet groter worden maar ik kleiner” (Joh 3,30). Dat betekent dat Hij moet spreken en ik zwijgen. En Jozef nodigt ons door zijn stilte uit plaats te maken voor de Aanwezigheid van het mens geworden Woord, voor Jezus.

De stilte van Jozef is geen stilzwijgen, het is stilte die luistert, actieve stilte, een stilte die zijn grote innerlijkheid openbaart. “Een woord dat de Vader sprak en dat Zijn Zoon was – zegt de heilige Johannes van het Kruis – en Hij spreekt altijd in een eeuwige stilte en in de stilte moet het door de ziel gehoord worden”.

Jezus is in deze leerschool opgegroeid, in het huis van Nazaret, met het dagelijkse voorbeeld van Maria en Jozef. En het is niet verwonderlijk dat Hij in Zijn dagen plaats zocht voor stilte (cf Mt 14,23) en Zijn leerlingen uitnodigde deze ervaring ook op te doen: “Komt nu eens zelf mee naar een eenzame plaats om alleen te zijn” (Mc 6,31).

Hoe mooi zou het zijn indien ieder van ons naar het voorbeeld van de heilige Jozef, deze contemplatieve dimensie van het leven zou terugvinden die openstaat voor de stilte. Maar wij weten allemaal uit ervaring dat het niet gemakkelijk is: stilte maakt ons een beetje bang want zij vraagt ons in onszelf binnen te gaan en het meest waarachtige deel van onszelf te ontmoeten. Zoveel mensen zijn bang van de stilte, zij moeten spreken, spreken, spreken of luisteren, naar de radio, de televisie … maar stilte willen zij niet omdat zij er bang van zijn. De filosoof Pascal merkte op dat “al het ongeluk van de mensen door één ding komt: niet rustig kunnen blijven in een kamer”.

Dierbare broeders en zusters, leren wij van de heilige Jozef plaats voor stilte te cultiveren, waaruit een ander Woord kan te voorschijn komen, namelijk Jezus, het Woord, het woord van de Heilige Geest die in ons woont en dat Jezus draagt. Het is niet gemakkelijk deze Stem te herkennen, zij wordt dikwijls verward met de duizenden stemmen van bezigheden, bekoringen, verlangens en hoop die in ons leven. Maar zonder de beoefening van de stilte, kan zelfs ons woord ziek worden. Zonder de stilte te beoefenen is ons gesprek ziek. In plaats van de waarheid te laten doorschijnen, kan het woord zelfs een gevaarlijk wapen worden. Want onze woorden kunnen vleierij worden, grootspraak, leugen, kwaadsprekerij. De ervaring toont dat, zoals het boek Jezus Sirach zegt, “velen zijn gesneuveld door de snede van het zwaard, maar niet zoveel als er gesneuveld zijn door de tong” (28,18). Jezus zei duidelijk: wie kwaad spreekt van zijn broeder of zuster, wie kwaadspreekt van zijn naaste is een moordenaar (cf Mt 5,21-22). Hij doodt met de tong. Wij geloven het niet, maar het is waar. Denken we een beetje aan de keren waarin wij gedood hebben met onze tong, wij zijn er beschaamd over! Maar erover nadenken zal ons werkelijk goed doen.

De Bijbelse wijsheid zegt, “dood en leven hangen af van de tong; wie zijn tong graag gebruikt, zal haar vruchten eten” (18,21). En de apostel Jakobus ontwikkelt in zijn Brief het gekende onderwerp van de macht van het woord, zowel positieve als negatieve macht, met treffende voorbeelden en hij zegt: “Wie in zijn spreken nooit misdoet is een volmaakt mens, in staat zichzelf geheel in toom te houden. (…) de tong is maar een klein deel van ons lichaam, toch voert zij een hoge toon. (…) Met haar zegenen wij onze Heer en Vader, en met haar vervloeken wij de mensen, die naar Gods gelijkenis zijn geschapen. Uit een en dezelfde mond komt zegen voort en vloek” (3,2-10).

Daarom moeten wij van Jozef leren de stilte te cultiveren: deze ruimte voor innerlijkheid waar wij aan de Geest de mogelijkheid geven ons te regenereren, te troosten, te corrigeren. Ik zeg niet dat wij tot stilzwijgen moeten vervallen, nee, maar wij moeten de stilte cultiveren. Moge ieder van ons in zijn binnenste kijken: Als wij met iets klaar zijn, grijpen we dikwijls onmiddellijk naar de gsm. Zo zijn wij. Maar dat helpt niet, dat doet ons afglijden naar oppervlakkigheid. De diepte van het hart neemt toe met de stilte, een stilte die geen stilzwijgen is, zoals ik zei, maar die plaats laat voor wijsheid, reflectie en de Heilige Geest. Soms hebben wij een moment van stilte, maar wij moeten niet bang zijn! Stilte zal ons zo veel deugd doen. En wat ons hart deugd doet, zal onze tong genezen, onze woorden en vooral onze keuzes. Jozef heeft stilte en actie met elkaar verenigd. Hij sprak niet maar hij handelde en toonde ons aldus wat Jezus ooit tot Zijn leerlingen zei: “Niet ieder die tot Mij zegt: Heer, Heer! zal binnengaan in het koninkrijk der hemelen, maar hij die de wil doet van mijn Vader die in de hemel is” (Mt 7,21). Vruchtbare woorden. Wanneer wij spreken, denken wij dan aan dit lied: “Parole, parole, parole …” (Woorden, woorden, woorden …). Niets wezenlijks. Stilte, rechtdoor spreken, soms een beetje op de tong bijten, dat doet deugd, in plaats van domme dingen te zeggen.

Eindigen wij met een gebed:
Heilige Jozef, man van de stilte,
gij die in het Evangelie geen enkel woord gesproken hebt,
leer ons ijdele woorden achterwege te laten,
de waarde te herontdekken van woorden die opbouwen, bemoedigen, troosten, steunen.
Wees nabij aan hen die lijden onder kwetsende woorden,
zoals kwaadspreken en laster,
en help ons onze woorden altijd met onze daden te verenigen. Amen.

Terug naar overzicht